Transfer pacjenta – jak bezpiecznie przemieszczać chorego i ograniczyć ryzyko urazów personelu?
Transfer pacjenta obejmuje podnoszenie, opuszczanie, przytrzymywanie, pchanie, ciągnięcie, przesuwanie i zmianę pozycji chorego. W praktyce może oznaczać między innymi przejście z łóżka na wózek, przesunięcie wyżej w łóżku, zmianę pozycji na boku, pomoc przy wstawaniu albo podniesienie pacjenta po upadku.
To jedna z najbardziej typowych czynności wykonywanych przez personel medyczny i opiekuńczy, ale jednocześnie jedna z najbardziej obciążających układ mięśniowo-szkieletowy. EU-OSHA wskazuje, że szczególnie narażeni są pracownicy pielęgniarscy, a głównymi źródłami problemu są właśnie podnoszenie, transfer i repozycjonowanie pacjentów.
„Ręczne podnoszenie pacjentów należy ograniczać we wszystkich przypadkach, a gdy jest to możliwe – eliminować.” – zalecenie EU-OSHA, tłumaczenie własne.
Dlaczego przenoszenie pacjenta jest trudniejsze niż przenoszenie zwykłego ciężaru?
Pacjent nie jest stabilnym ładunkiem. Nie ma uchwytów, jego środek ciężkości zmienia się podczas ruchu, może nie być w stanie współpracować, a czasem może zareagować nagle lub nieprzewidywalnie. Dlatego zasady bezpiecznego podnoszenia przedmiotów nie mogą być po prostu przeniesione jeden do jednego na opiekę nad pacjentem.
EU-OSHA zwraca uwagę na kilka cech, które zwiększają ryzyko: pacjenta nie da się zawsze utrzymać blisko ciała osoby pomagającej, ciało pacjenta jest nieporęczne, nie ma stabilnych punktów chwytu, a reakcje chorego nie zawsze można przewidzieć.
Do tego dochodzą czynniki organizacyjne i środowiskowe:
- mała przestrzeń wokół łóżka,
- obecność aparatury, przewodów i drenów,
- śliska lub nierówna podłoga,
- brak wystarczającej liczby osób do pomocy,
- niewłaściwie dobrany sprzęt,
- brak szkolenia,
- nieodpowiednie obuwie lub odzież ograniczająca ruch.
Jakie obciążenia powstają podczas transferu pacjenta?
Największe znaczenie mają cztery grupy obciążeń.
Siła: Im większą część masy pacjenta musi przejąć personel, tym większe jest obciążenie. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje, w których pracownik nagle próbuje zatrzymać osuwającego się lub upadającego pacjenta.
Powtarzalność: Pojedynczy transfer może wydawać się łatwy. Problem pojawia się wtedy, gdy podobne czynności wykonuje się wielokrotnie podczas jednej zmiany: obracanie, podciąganie, sadzanie, pionizowanie i przesuwanie.
Niewygodna pozycja: Pochylenie nad łóżkiem, skręcenie tułowia, sięganie daleko przed siebie i praca z rękami oddalonymi od ciała zwiększają obciążenie kręgosłupa i barków.
Brak kontroli nad ruchem: Pacjent może być osłabiony, splątany, nieprzytomny, pod wpływem leków, obolały albo przestraszony. Każdy z tych czynników wpływa na sposób wykonania transferu.
Najważniejsza zasada: najpierw ocena, potem ruch
Bezpieczny transfer nie zaczyna się od pytania „jak podnieść pacjenta?”, lecz od pytania „jaki sposób przemieszczenia jest w tej sytuacji najbezpieczniejszy?”.
Przed transferem należy ocenić:
- czy pacjent rozumie polecenia,
- czy może częściowo utrzymać własny ciężar,
- czy potrafi stać lub siedzieć samodzielnie,
- czy występują ograniczenia ruchowe,
- czy obecne są rany, dreny, cewniki lub inne elementy utrudniające ruch,
- czy potrzebna jest pomoc drugiej osoby,
- czy należy wykorzystać pomoc techniczną lub podnośnik.
EU-OSHA wskazuje, że pacjent niesamodzielny lub niewspółpracujący może wymagać zastosowania podnośnika mechanicznego, podczas gdy pacjent zdolny do częściowego obciążania kończyn może skorzystać z urządzenia wspomagającego wstawanie.
Sama „prawidłowa technika podnoszenia” nie rozwiązuje problemu
Przez lata szkolenia dotyczące transferu pacjenta koncentrowały się na prostowaniu pleców, uginaniu kolan i używaniu mięśni nóg. Te zasady nadal mają znaczenie, ale nie wystarczają.
Współczesne podejście do bezpiecznego przemieszczania pacjentów opiera się na ograniczeniu ręcznego podnoszenia, właściwym doborze sprzętu, ocenie pacjenta, przygotowaniu otoczenia i dobrej organizacji pracy.
- Najlepszy efekt daje połączenie:
ergonomii,
odpowiednich urządzeń,
procedur,
szkolenia personelu,
oceny potrzeb konkretnego pacjenta.
Na czym polega bezpieczne przemieszczanie pacjentów?
W materiałach NIOSH i OSHA bezpieczne przemieszczanie i mobilizacja pacjentów jest przedstawiana jako element systemowej organizacji pracy, a nie jako pojedyncza technika. Taki system obejmuje między innymi ocenę ryzyka, dostęp do urządzeń wspomagających, szkolenie, dobór właściwej metody do stanu pacjenta oraz analizę zdarzeń i urazów. Dobrze zaprojektowany system transferu chroni nie tylko personel. Zwiększa również przewidywalność ruchu, komfort pacjenta i możliwość zachowania jego aktywnego udziału.
Podsumowanie
Transfer pacjenta powinien być traktowany jako czynność wymagająca wcześniejszej oceny, a nie automatycznego użycia siły personelu. Im większa niesamodzielność pacjenta i im większą część jego masy trzeba przejąć, tym większą rolę powinny odgrywać pomoce techniczne i urządzenia mechaniczne.
Najważniejszy schemat można zapisać prosto:
ocena pacjenta → ocena ryzyka → przygotowanie miejsca → dobór metody → dobór sprzętu → komunikacja → wykonanie transferu
Źródła
1. OSHA – Oddział opieki nad pacjentem: zaburzenia mięśniowo-szkieletowe związane z pracą:
https://www.osha.gov/etools/hospitals/patient-care-unit/work-related-musculoskeletal-disorders
2. OSHA – Bezpieczne przemieszczanie pacjentów:
https://www.osha.gov/healthcare/safe-patient-handling
3. NIOSH/CDC – Bezpieczne przemieszczanie i mobilizacja pacjentów:
https://www.cdc.gov/niosh/healthcare/prevention/sphm.html
4. Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA), „Techniki przemieszczania pacjentów zapobiegające zaburzeniom mięśniowo-szkieletowym w ochronie zdrowia”, E-fact 28.
5. Dyrektywa Rady 90/269/EWG:
https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/1990/269/oj/pol
